Forsķša


Myrkvastjarnan Algol  

    Sķšan 1973 hefur birst ķ almanakinu tafla sem sżnir hvenęr stjarnan Algol myrkvast. Žótt biliš milli myrkvanna sé bżsna stöšugt,  2 dagar 20 klukkustundir og 49 mķnśtur, breytist žaš örlķtiš meš tķmanum og getur žvķ žurft aš endurskoša spįrnar.  Ķ almanakinu var ķ fyrstu mišaš viš athugun sem gerš var ķ St. Andrews ķ Skotlandi hinn 16. febrśar 1971 og lżst ķ įrlegri handbók breska stjörnuskošunarfélagsins (British Astronomical Association, BAA)  Reiknaš var meš umferšartķmanum 2,867318 dagar (2d 20t 48m 56,3s). Įriš 2004 var umferšartķminn endurskošašur meš hlišsjón af nżjum upplżsingum ķ  bandarķska tķmaritinu Sky&Telescope og settur 2,867321 dagar eša 2d 20t 48m 56,5s. Žótt munurinn viršist lķtill, safnast hann ķ hįlfa mķnśtu į įri og samtals ķ 19 mķnśtur į žeim tķma sem lišinn var frį višmišunarmyrkvanum 1971. Žótt Sky&Telescope noti annan upphafspunkt hefur samręmiš milli almanaksins og Sky&Telescope veriš įgętt sķšustu įrin. Ķ žessu sambandi er vert aš geta žess aš upphafstķmi og umferšartķmi mišast viš sólina sem athugunarstaš. Séš frį jörš žarf aš leišrétta spįrnar vegna žess aš Algol er żmist nęr eša fjęr eftir žvķ hvar jöršin er stödd į braut sinni um sólu. Žessi ljóstķmaleišrétting getur  numiš tępum 8 mķnśtum ķ hvora įtt.

    Įriš 2009 varš vart viš verulegt misręmi (um 40 mķnśtur) milli spįtķma Sky&Telescope og handbókar BAA. Eftirgrennslan leiddi ķ ljós aš spįr BAA eru byggšar į gögnum Suhora stjörnustöšvarinnar ķ Póllandi, sem sérhęfir sig ķ athugunum į breytistjörnum. Aš beišni undirritašs gerši Snęvarr Gušmundsson stjörnuįhugamašur męlingar į birtustigi Algol ašfaranótt 26. febrśar s.l. og notaši viš žaš sérhęfšan ljósmęli sem tengdur var viš sjónauka. Samkvęmt almanakinu įtti hįmyrkvinn aš vera kl. 03:15. Sky&Telescope gaf upp tķmann 03:16 en spįtķmi Suhora var 03:54 mišaš viš athugun frį sól. Leišrétting fyrir ljóstķma žennan dag er ašeins tvęr mķnśtur sem hlišrar pólsku spįnni til 03:56. Męlingar Snęvars bentu til žess aš hįmyrkvinn hefši veriš į bilinu 03:50 til 04:05. Žetta kemur heim viš pólsku spįna, en hvorki viš spį almanaksins né spį Sky&Telescope. Skżrslu Snęvars um męlingarnar mį sjį hér.

    Meš hlišsjón af žessu var spįtaflan fyrir 2009 endurskošuš (sjį hér) Munurinn į tķmunum ķ žessari nżju töflu og žeirri sem birt var ķ almanakinu er 40 mķnśtur ķ byrjun įrs og 47 mķnśtur ķ įrslok. Ķ žetta sinn hefur veriš gengiš śt frį byrjunartķmanum 13. įgśst 2002 kl. 15:38:53 og umferšartķmanum 2d 20t 48m 59,9s. Er žaš ķ samręmi viš žęr upplżsingar sem gefnar eru į vefsķšu Suhora stjörnustöšvarinnar sem rekin er af stjörnufręšideild hįskólans ķ Krakov ķ Póllandi:

http://www.as.up.krakow.pl/minicalc/PERBETA.HTM

Į vefsķšu žessari birtast stöšugt spįr fyrir nokkra daga ķ senn. Athygli skal vakin į žvķ aš tķmarnir sem žar eru sżndir mišast viš sól en ekki jörš. Getur žvķ oršiš allt aš 7 mķnśtna munur į žessum tķmum og žeim sem birtast ķ žeirri töflu sem reiknuš er fyrir almanakiš, žvķ aš žar er mišaš viš myrkva eins og žeir sjįst frį jörš.

    Algol er tvķstirni žar sem stjörnurnar snśast hvor um ašra. Ķ hverri umferš verša tveir myrkvar, annar mjög įberandi, hinn smįvęgilegur. Ašalmyrkvinn veršur žegar bjartari stjarnan (Algol A) gengur bak viš žį daufari (Algol B) frį jöršu séš, en minni myrkvi  veršur žegar daufari stjarnan gengur bak viš žį bjartari. Ašalmyrkvinn stendur ķ meira en nķu klukkustundir, en įberandi er hann ekki nema ķ fjórar stundir eša svo. Algol A er um žrisvar sinnum stęrri en sólin aš žvermįli og hundraš sinnum ljósmeiri. Algol B er stęrri um sig en Algol A, en efnisminni og žrķtugfalt daufari. Er tališ aš hśn hafi meš tķmanum misst mikiš af efni sķnu til Algol A, en biliš milli stjarnanna er mjög lķtiš, ašeins 1/15 af fjarlęgšinni milli jaršar og sólar. Žrišja stjarnan, Algol C, gengur svo um hinar tvęr ķ fjarlęgš sem er nįlega žreföld fjarlęgšin milli jaršar og sólar, og er umferšartķminn tęp tvö įr (1,86 įr).  Žótt Algol C sé ķviš bjartari en Algol B, fannst hśn ekki ķ sjónaukum heldur kom tilvist hennar fram ķ reglubundnum breytingum į litrófi og myrkvatķmum Algol. Įhrifin į myrkvatķmana nema allt aš 5 mķnśtum. 

    Algol er ķ nęrfellt 100 ljósįra fjarlęgš.  Hśn er ein nįlęgasta myrkvastjarnan og jafnframt sś žekktasta. Ķtalski stjörnufręšingurinn Montanari uppgötvaši birtubreytileika hennar įriš 1667 eša žar um bil, en žaš var ekki fyrr en įriš 1782 aš Englendingurinn John Goodricke uppgötvaši hve reglubundnir myrkvarnir voru og setti fram žį skżringu sem rétt reyndist. Nafn stjörnunnar er arabķskt, stytting śr Al Ras al Ghul, sem merkir "höfuš ófreskjunnar",  heimfęrt upp į skrķmsliš Medśsu ķ grķskri gošafręši. Nafniš gęti bent til žess aš mönnum hafi snemma veriš kunnugt um breytileika stjörnunnar, en engar heimildir eru um slķkt.

    Į vefsķšu Suhora stjörnustöšvarinnar er lķnurit sem sżnir hvernig umferšartķmi Algol hefur breyst frį žvķ aš skipulegar męlingar hófust į 18. öld. Lķnuritiš er sżnt hér og bętt viš žaš skżringum. Į lķnuritinu kemur fram aš frį 1775 til 1835  var umferšartķminn aš lengjast og myrkvatķmum seinkaši. Sķšan fór umferšartķminn aš styttast, fram til 1920 eša svo, en hefur svo veriš aš lengjast aftur. Fullnęgjandi skżring į žessum breytingum hefur ekki fengist. 
-----------------------------
    Višbót 13. október 2009. Įbending um hugsanlega skekkju ķ śtreikningi į myrkvum Algol var send til ritstjórnar Sky&Telescope. Skeyti hefur nś borist žar sem įbendingin er žökkuš. Tķmar Algolmyrkva hafa nś veriš leišréttir į vefsķšu tķmaritsins og verša vęntanlega leišréttir ķ prentušu śtgįfunni innan tķšar. Munurinn į vefsķšutķmum Sky&Telescope og leišréttri töflu Almanaks Hįskólans er nś ašeins žjįr mķnśtur.
-----------------------------
    Višbót 6. nóvember 2009. Desemberhefti Sky&Telescope er nś komiš śt. Žar hafa oršiš žau leišu mistök aš taflan um myrkva Algol er ekki sś rétta, heldur er žar endurbirt taflan fyrir október 2009. Ašeins yfirskriftinni hefur veriš breytt. Ritstjóra tķmaritsins hefur veriš gert višvart og hann hefur bošaš leišréttingu. 
-----------------------------
    Višbót 1. febrśar 2013. Suhora stjörnustöšin ķ Póllandi hefur nś endurmetiš umferšartķma Algol og telst hann nś 2d 20h 48m 59,6s. Žessi breyting hefur veriš tekin upp ķ Almanaki Hįskólans og leišir til tęplega 6 mķnśtna flżtingar ķ myrkvaspįnni.
------------------------------
    Višbót 28. mars 2016.  Įriš 2015 varš stökkbreyting ķ spįm Sky&Telescope. Frįvikiš frį spįm Suhora breyttist śr 12 mķnśtum ķ 106 mķnśtur. Ašspuršir sögšu ritstjórar tķmaritisins aš žetta vęri gert samkvęmt upplżsingum frį Félagi bandarķskra breytistjörnuathugenda (American Association of Variable Star Observers, AAVSO). Haft var samband viš Jerzy Kreiner, umsjónarmann vefsķšu Suhora. Kreiner upplżsti aš spįtķmar Suhora vęru ķ endurskošun og lét ķ té nżjustu spįformślu sem byggš vęri į 29 athugunum frį 2009 til 2013. Gerš var prófun į žeirri formślu meš žvķ aš reikna śt myrkvann 16. febrśar 2016. Ķ almanakinu var žvķ spįš aš hįmyrkvinn yrši kl. 08:46. Hin nżja formśla Suhora gaf tķmann 08:42, svo aš ekki munar žar miklu.  Sky&Telescope spįši hins vegar allt öšrum tķma: kl. 07:01.

Įkvešiš var aš bišja Snęvarr Gušmundsson aš kanna mįliš meš tękjabśnaši sķnum viš Höfn ķ Hornafirši. Snęvarr gerši röš ljósmęlinga aš kvöldi 18. mars 2016. Męlingunum er lżst ķ greinargerš Snęvars sem hér fylgir. Nišurstaša Snęvars var sś aš hįmyrkvinn hefši oršiš kl. 21:36. Žarna munar sex mķnśtum frį spį Suhora, sem ekki er stórvęgilegt žegar į žaš er litiš aš myrkvinn allur frį byrjun til enda tekur margar klukkustundir.

Tékkneskir įhugamenn um breytistjörnur halda śti vefsķšu undir nafninu Brno Regional Network of Observers (B.R.N.O.) Žeir hafa lķka fylgst meš Algol og spįr žeirra eru lķtiš eitt frįbrugšnar pólsku spįnum. Žegar tékkneska formślan var notuš til aš spį fyrir um myrkvann 18. mars og leišrétt um 4 mķnśtur vegna ljóstķma (sjį fyrr) fékkst nįnast sama nišurstaša og Snęvarr hafši fengiš: 21:38. Viš śtreikninga į Algoltöflu fyrir almanakiš 2017 var įkvešiš aš ganga śt frį myrkvamęlingu Snęvars. Žį er žaš spurningin um umferšartķmann. Į tékknesku vefsķšunni er reiknaš meš umferšartķmanum  2d 20h 48m 56,8s en Suhora mišar viš 2d 20h 48m 57,7s. Mismunurinn leišir til frįviks sem vex um tvęr mķnśtur į įri. Žaš er athyglisvert aš formślunum hefši boriš saman įrin 2012-2013. Žaš er einmitt į žvķ tķmaskeiši sem męlingar Suhora stóšu yfir. Gera mį rįš fyrir aš formśla Suhora hafi gefiš réttar tölur fyrir žaš tķmaskeiš žótt smįvegis skakki į žessu įri. Žetta bendir til žess aš umferšartķmi B.R.N.O. sé nęr lagi žar sem hann gefur réttan tķma ķ bįšum tilvikum og var įkvešiš aš nota hann įfram ķslenska almanakinu.

Snęvarr fylgdist nęst meš myrkva 29. desember 2017. Komst hann aš žeirri nišurstöšu aš hann hefši oršiš kl. 18:45 en ekki 18:37 eins og stóš ķ almanakinu. Žetta varš til žess aš tķmunum var seinkaš um 8 mķnśtur ķ almanakstöflunni fyrir 2019.

Enn męldi Snęvarr myrkva 17. nóvember 2019. Sį reyndist 18 mķnśtur į eftir spįnni. Įkvešiš var aš leišrétta sem žessu nęmi ķ töflu fyrir almanakiš 2021. Ķ śtreikningnum er enn stušst viš umferšartķma B.R.N.O. sem er óbreyttur į žeirra vefsķšu. Til įlita kemur aš breyta umferšartķmanum ef męlingar sżna įfram seinkun mišaš viš spįna.

   
Ž.S. 2009.  Sķšasta višbót ķ febrśar 2020.

Almanak Hįskólans